Access control (girişə nəzarət sistemləri) müəyyən məkanlara daxil olma hüququnun elektron qaydada idarə edilməsini təmin edən təhlükəsizlik həlləridir. Bu sistemlər vasitəsilə kimlərin, hansı vaxt aralığında və hansı zonalara daxil ola biləcəyi əvvəlcədən müəyyən edilir. Fiziki açarlardan fərqli olaraq giriş icazələri mərkəzləşdirilmiş şəkildə tənzimlənir və dəyişikliklər operativ aparılır. Girişə nəzarət yalnız qapının açılıb-bağlanması ilə məhdudlaşmır; obyekt daxilində hərəkət axınının nəzarətdə saxlanması da bu anlayışın tərkib hissəsidir. Müasir təhlükəsizlik yanaşmalarında access control sistemləri nəzarətin əsas sütunlarından biri hesab olunur.
Elektron giriş icazəsi mexanizmi istifadəçinin kimliyinin sistem tərəfindən tanınmasına əsaslanır. Bu tanınma kart, kod və ya biometrik məlumatlar vasitəsilə həyata keçirilə bilər. İcazə verilmiş istifadəçi oxuyucu qurğuya yaxınlaşdıqda sistem məlumatı yoxlayır və uyğunluq təsdiqlənərsə giriş açılır. Bu proses saniyələr ərzində baş verir və insan müdaxiləsinə ehtiyac qalmır. Elektron idarəetmə sayəsində giriş qaydaları dəyişdikdə fiziki açarların yenilənməsi tələb olunmur.
Mərkəzi idarəetmə paneli üzərindən istifadəçi hüquqları istənilən vaxt aktiv və ya passiv edilə bilər. Bu yanaşma xüsusilə işçi heyəti tez-tez dəyişən obyektlərdə effektiv sayılır. Giriş saatları, icazəli zonalar və istifadə müddəti sistem üzərindən dəqiq tənzimlənir. Elektron idarəetmə eyni zamanda təhlükəsizlik risklərinin qarşısını almağa kömək edir. İcazəsiz giriş cəhdləri avtomatik qeydə alınır və nəzarət altına alınır. Bu da obyekt daxilində intizamın qorunmasına xidmət edir.
Fiziki açarlar uzun müddət təhlükəsizlik vasitəsi kimi istifadə edilsə də, müasir tələblərə cavab verməkdə çətinlik çəkir. Açarların itirilməsi, kopyalanması və nəzarətsiz dövriyyəsi təhlükəsizlik risklərini artırır. Girişə nəzarət sistemləri bu riskləri minimuma endirərək açar asılılığını aradan qaldırır. Elektron sistemdə giriş icazəsi itirilmir, yalnız deaktiv edilir. Bu isə nəzarətin daha çevik qurulmasına imkan yaradır.
Fiziki açar istifadəsinin azalması obyekt daxilində nəzarətin səviyyəsini yüksəldir. Hər bir giriş hadisəsi sistem tərəfindən qeyd olunur və arxivdə saxlanılır. Açarla giriş zamanı belə məlumatlar əldə olunmur. Elektron giriş sistemləri ilə isə kim, nə vaxt və haraya daxil olub suallarına dəqiq cavab tapmaq mümkündür. Bu yanaşma həm təhlükəsizlik, həm də idarəetmə baxımından obyekt sahiblərinə ciddi üstünlük yaradır. Girişin mərkəzləşdirilmiş nəzarəti obyektin ümumi təhlükəsizlik strukturunu gücləndirir.
Girişə nəzarət sistemləri təhlükəsizliyin və nizamın qorunmasının vacib olduğu bütün məkanlarda tətbiq olunur. Bu sistemlərin əsas üstünlüyü fərqli istifadə ssenarilərinə uyğunlaşdırıla bilməsidir. Kiçik yaşayış məkanlarından tutmuş böyük sənaye obyektlərinə qədər geniş sahədə istifadə edilir. Məkanın funksiyası və istifadəçi axını access control sisteminin quruluşuna birbaşa təsir göstərir. Hər mühit üçün giriş qaydaları ayrıca tənzimlənir və bu da nəzarətin daha dəqiq aparılmasına imkan verir. Girişə nəzarət sistemləri fiziki mühafizə ilə yanaşı texniki təhlükəsizliyin əsas elementlərindən biri kimi qəbul olunur.
Ofis və biznes mərkəzlərində girişə nəzarət sistemləri işçi heyətinin və ziyarətçilərin hərəkətini tənzimləmək üçün istifadə olunur. Müxtəlif şöbələr üçün fərqli giriş icazələri müəyyən edilir və bu zonalar yalnız səlahiyyətli şəxslər üçün açıq olur. İş saatlarından kənar vaxtlarda giriş avtomatik olaraq məhdudlaşdırıla bilər. Bu yanaşma daxili intizamın qorunmasına və məlumat təhlükəsizliyinə töhfə verir. Eyni zamanda işçilərin giriş-çıxış vaxtlarının izlənilməsi mümkün olur.
Yaşayış binalarında və yaşayış komplekslərində access control sistemləri təhlükəsizlik məqsədi ilə tətbiq edilir. Giriş qapıları, həyət sahələri və ümumi istifadə olunan məkanlar nəzarət altına alınır. Yalnız icazəli şəxslərin daxil olması təmin olunur və kənar müdaxilələrin qarşısı alınır. Bu sistemlər sakinlər üçün daha rahat və nəzarətli mühit yaradır. Açar daşımaq ehtiyacı azaldığı üçün gündəlik istifadə daha praktik olur.
Sənaye və istehsalat sahələrində girişə nəzarət sistemləri iş təhlükəsizliyi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Riskli zonalara giriş yalnız təlim keçmiş və səlahiyyətli işçilər üçün açıq olur. Bu yanaşma həm işçi təhlükəsizliyini qoruyur, həm də istehsal prosesinin nəzarətdə saxlanmasına kömək edir. Anbarlar, texniki otaqlar və idarəetmə sahələri ayrıca nəzarət zonaları kimi müəyyən edilir. Beləliklə, access control sistemləri müxtəlif məkanlarda təhlükəsizliyin təmin olunmasında çevik və etibarlı həll kimi çıxış edir.
Access control sistemlərinin işləmə prinsipi istifadəçinin tanınması, giriş icazəsinin yoxlanması və nəticəyə uyğun fiziki reaksiya verilməsi üzərində qurulur. Sistemə daxil olan hər bir istifadəçi əvvəlcədən müəyyən edilmiş məlumat bazası ilə müqayisə olunur. Bu müqayisə real vaxtda aparılır və giriş qərarı avtomatik verilir. Proses sürətli və ardıcıl olduğu üçün giriş zamanı ləngimə yaranmır. Bütün əməliyyatlar mərkəzi idarəetmə məntiqi əsasında həyata keçirilir və insan faktorundan asılılıq minimuma endirilir.
Girişə nəzarət sistemləri modul quruluşa malik olur. Bu quruluş sayəsində fərqli oxuyucu qurğular, kilid mexanizmləri və idarəetmə panelləri bir sistem daxilində uyğun şəkildə işləyir. Hər bir giriş nöqtəsi ayrıca qaydalarla tənzimlənə bilər. Sistem yalnız icazə verilmiş əməliyyatlara cavab verir və uyğunsuz cəhdləri bloklayır. Bu yanaşma təhlükəsizlik səviyyəsini stabil saxlayır.
İstifadəçi məlumatlarının tanınması access control sisteminin ilk və ən vacib mərhələsidir. Bu mərhələdə istifadəçi özünü sistemə tanıdır və identifikasiya prosesi başlayır. Tanınma kart, şifrə və ya biometrik məlumat vasitəsilə həyata keçirilə bilər. Oxuyucu qurğu daxil olan məlumatı qəbul edir və onu idarəedici modula ötürür. Məlumat bazası ilə uyğunluq yoxlanıldıqdan sonra sistem növbəti mərhələyə keçir.
Tanınma prosesi yüksək dəqiqliklə işləməlidir. Yanlış tanınma halları təhlükəsizlik riskləri yarada bilər. Buna görə sistemlərdə istifadəçi məlumatları şifrəli şəkildə saxlanılır və icazəsiz müdaxilələrdən qorunur. Bir istifadəçinin bir neçə fərqli giriş metodu ilə sistemə tanıdılması da mümkündür. Bu, fərqli məkanlar üçün alternativ giriş variantları yaratmağa imkan verir. Tanınma mərhələsi nə qədər stabil olarsa, sistemin ümumi etibarlılığı da bir o qədər yüksəlir.
İstifadəçi tanındıqdan sonra sistem giriş icazəsini yoxlama mərhələsinə keçir. Bu mərhələdə istifadəçinin hansı zonalara daxil ola biləcəyi müəyyən edilir. Giriş saatları, icazə müddəti və məkan üzrə məhdudiyyətlər nəzərə alınır. Əgər istifadəçi həmin anda və həmin zonada giriş hüququna malikdirsə, sistem icazə verir. Əks halda giriş avtomatik bloklanır.
Yoxlama ardıcıllığı sistem daxilində əvvəlcədən müəyyən edilmiş qaydalara əsaslanır. Hər bir giriş hadisəsi ayrıca qeydə alınır və tarixçədə saxlanılır. Bu məlumatlar sonradan nəzarət və analiz məqsədilə istifadə oluna bilər. Giriş icazəsinin yoxlanması prosesi tam avtomatlaşdırıldığı üçün kənar müdaxilələrə ehtiyac qalmır. Bu da access control sistemlərinin əsas üstünlüklərindən biri hesab olunur.
Girişə nəzarət sistemləri təhlükəsizliyin yalnız fiziki baryerlərlə deyil, ağıllı idarəetmə mexanizmləri ilə təmin olunmasına imkan yaradır. Bu sistemlər icazəsiz girişlərin qarşısını almaqla yanaşı, obyekt daxilində nizamlı hərəkət axını formalaşdırır. Giriş nöqtələrinin elektron şəkildə idarə olunması nəzarətin mərkəzləşdirilməsini təmin edir və risklərin erkən mərhələdə müəyyən edilməsinə şərait yaradır. Təhlükəsizlik baxımından əsas üstünlük giriş hüquqlarının dəqiq şəkildə bölüşdürülməsidir. Hər bir istifadəçi yalnız səlahiyyətli olduğu sahələrə daxil ola bilir.
Girişə nəzarət sistemləri potensial təhlükə yaradan halları avtomatik olaraq qeydə alır. İcazəsiz giriş cəhdləri, yanlış identifikasiya halları və vaxtdan kənar girişlər sistemdə saxlanılır. Bu məlumatlar təhlükəsizlik tədbirlərinin gücləndirilməsi üçün istifadə edilə bilər. İnsan faktorundan asılılığın azalması təhlükəsizlik səviyyəsini daha stabil edir. Fiziki mühafizə ilə müqayisədə elektron nəzarət fasiləsiz işləyir və diqqət itkisi problemi yaranmır.
Bu sistemlər obyekt sahiblərinə və idarəedicilərə daha geniş nəzarət imkanları yaradır. Giriş qaydaları real vaxtda dəyişdirilə bilər və riskli vəziyyətlərdə dərhal reaksiya vermək mümkün olur. Müxtəlif təhlükəsizlik ssenariləri üçün fərqli qaydalar tətbiq oluna bilər. Beləliklə, girişə nəzarət sistemləri yalnız qoruyucu vasitə deyil, həm də təhlükəsizlik idarəetməsinin ayrılmaz hissəsi kimi çıxış edir.
Access control sistemləri yalnız giriş icazələrinin verilməsi ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda vaxt və hərəkət nəzarətinin qurulmasına imkan yaradır. Bu sistemlər vasitəsilə istifadəçilərin obyektə hansı saatlarda daxil olduğu və nə qədər müddət qaldığı dəqiq şəkildə izlənilə bilir. Vaxt əsaslı nəzarət mexanizmi iş rejiminə uyğun qaydaların tətbiq olunmasına şərait yaradır. Müəyyən saatlardan kənar girişlər avtomatik məhdudlaşdırıla bilər. Bu yanaşma obyekt daxilində intizamın qorunmasına kömək edir.
Hərəkət nəzarəti isə istifadəçilərin obyekt daxilində hansı zonalara daxil olduğunu izləməyə imkan verir. Access control sistemi fərqli giriş nöqtələri üzrə məlumat toplayaraq hərəkət axınını qeyd edir. Bu məlumatlar sonradan analiz edilə və ehtiyac olduqda təhlükəsizlik tədbirləri gücləndirilə bilər. Xüsusilə böyük obyektlərdə bu nəzarət mexanizmi riskli sahələrin müəyyən edilməsində faydalı olur. Sistem vasitəsilə icazəsiz keçidlər dərhal aşkarlanır.
Vaxt və hərəkət nəzarətinin mərkəzləşdirilməsi idarəetməni daha şəffaf edir. İstifadəçi davranışları üzrə statistika formalaşır və bu statistika əsasında qaydalar yenilənə bilər. Access control sistemi bu məlumatları avtomatik saxlayır və manual qeyd aparılmasına ehtiyac qalmır. Beləliklə, girişə nəzarət yalnız təhlükəsizlik deyil, həm də idarəetmə aləti kimi çıxış edir.
Girişə nəzarət sistemləri obyekt daxilində zonaların məqsədə uyğun şəkildə bölünməsinə və idarə olunmasına imkan yaradır. Bu yanaşma hər bir sahənin funksiyasına uyğun giriş qaydalarının tətbiq edilməsini təmin edir. Məsələn, ümumi istifadə olunan sahələr, işçi zonaları və məhdud giriş tələb edən texniki otaqlar fərqli nəzarət səviyyələri ilə qorunur. Sistem hər zona üçün ayrıca giriş qaydası müəyyən etməyə imkan verdiyi üçün obyekt daxilində təhlükəsizlik daha planlı şəkildə qurulur. Bu, nəzarətin təsadüfi deyil, məqsədli aparılmasını təmin edir.
Zonalaşdırma obyekt daxilində hərəkət axınını tənzimləyir və qarışıqlığın qarşısını alır. İstifadəçilər yalnız icazə verilmiş sahələrdə hərəkət etdikləri üçün riskli keçidlər azalır. Girişə nəzarət sistemi zonalar arasında keçidi qeyd edir və bu məlumatlar arxivdə saxlanılır. Bu yanaşma daxili intizamın qorunmasına kömək edir və məsuliyyət bölgüsünü daha aydın edir. Hər bir istifadəçinin obyekt daxilində harada olduğu barədə məlumat əldə etmək mümkün olur.
Obyekt daxili zonaların access control ilə idarə olunması təhlükəsizlik yanaşmasını daha çevik edir. Zərurət yarandıqda müəyyən zonalara giriş müvəqqəti olaraq məhdudlaşdırıla bilər. Bu dəyişikliklər mərkəzi sistem üzərindən dərhal tətbiq olunur. Girişə nəzarət sistemləri bu imkanları ilə obyektin strukturuna uyğun təhlükəsizlik modeli formalaşdırır. Beləliklə, zonalar üzrə nəzarət obyekt daxilində təhlükəsiz və nizamlı mühitin qorunmasına xidmət edir.
Girişə nəzarət sistemi quraşdırılarkən ilk növbədə obyektin funksiyası və istifadəçi axını düzgün qiymətləndirilməlidir. Yaşayış binası, ofis, istehsalat sahəsi və ya anbar üçün tələb olunan təhlükəsizlik səviyyəsi eyni olmur. Buna görə sistemin quruluşu məkanın real ehtiyaclarına uyğun planlaşdırılmalıdır. Giriş nöqtələrinin sayı, bu nöqtələrdən gündəlik istifadə edən şəxslərin miqdarı və zonalar üzrə keçid tələbləri əvvəlcədən müəyyən edilməlidir. Bu mərhələ düzgün aparılmadıqda sistem sonradan yenidən qurulmağa ehtiyac yarada bilər.
Quraşdırma zamanı istifadə olunacaq texniki avadanlıqların uyğunluğu da nəzərə alınmalıdır. Oxuyucu qurğuların növü, elektron kilid mexanizmləri və idarəetmə panelinin imkanları bir-biri ilə uyğun işləməlidir. Sistem gələcəkdə genişlənə bilən quruluşa malik olmalıdır ki, əlavə giriş nöqtələri və ya istifadəçilər rahatlıqla əlavə olunsun. Elektrik və şəbəkə infrastrukturu da öncədən yoxlanılmalıdır. Bu amillər sistemin stabil işləməsinə birbaşa təsir göstərir.
Digər vacib məqam giriş icazələrinin necə idarə olunacağıdır. İstifadəçilər üçün fərqli səlahiyyət səviyyələrinin müəyyən edilməsi sistemi daha effektiv edir. Quraşdırma zamanı təhlükəsizlik qaydaları ilə yanaşı istifadə rahatlığı da nəzərə alınmalıdır. Çox mürəkkəb quruluş gündəlik istifadədə problemlər yarada bilər. Düzgün planlaşdırılmış girişə nəzarət sistemi həm təhlükəsiz, həm də idarəolunan mühit formalaşdırır.
Girişə nəzarət sistemlərində istifadə olunan identifikasiya üsulları sistemin təhlükəsizlik səviyyəsinə və istifadənin rahatlığına birbaşa təsir göstərir. Kart, şifrə və biometrik həllər eyni məqsədə xidmət etsə də, tətbiq forması və praktiki üstünlükləri baxımından fərqlənir. Hər bir üsul fərqli mühitlər və istifadəçi profilləri üçün uyğun hesab olunur. Seçim edilərkən obyektin ölçüsü, istifadəçi sayı və təhlükəsizlik tələbləri nəzərə alınır. Bu üsulların fərqlərini anlamaq düzgün access control quruluşu üçün vacibdir.
Kartla giriş sistemləri ən geniş yayılmış həllərdən biridir. İstifadəçi ona təqdim olunan kartı oxuyucuya yaxınlaşdıraraq daxil olur. Kart əsaslı sistemlər istifadə baxımından sadədir və öyrəşmə müddəti tələb etmir. Lakin kartın itirilməsi və ya başqasına ötürülməsi təhlükəsizlik riski yarada bilər. Bu səbəbdən kart sistemləri adətən əlavə nəzarət mexanizmləri ilə birlikdə tətbiq olunur. İdarəetmə panelindən kartlar asanlıqla deaktiv edilə bilir.
Şifrə ilə giriş sistemləri istifadəçidən müəyyən kodun daxil edilməsini tələb edir. Bu üsul əlavə fiziki daşıyıcıya ehtiyac yaratmır və sürətli tətbiq olunur. Lakin şifrələrin paylaşılması və ya müşahidə olunaraq öyrənilməsi riski mövcuddur. Bu səbəbdən şifrə əsaslı giriş sistemləri yüksək təhlükəsizlik tələb olunan sahələrdə təkbaşına kifayət etmir. Daha çox məhdud giriş nöqtələri üçün istifadə olunur.
Biometrik sistemlər istifadəçinin fiziki xüsusiyyətlərinə əsaslanır. Barmaq izi, üz tanıma və ya digər biometrik məlumatlar vasitəsilə giriş təmin edilir. Bu üsulda məlumatın ötürülməsi mümkün olmadığından təhlükəsizlik səviyyəsi daha yüksək olur. Biometrik giriş sistemləri şəxsi məlumatlara əsaslandığı üçün icazəsiz istifadənin qarşısını effektiv şəkildə alır. Bu səbəbdən yüksək nəzarət tələb olunan obyektlərdə geniş tətbiq edilir.
Access control sistemlərinin idarə edə bildiyi istifadəçi sayı seçilən texniki platformadan və sistemin quruluşundan asılıdır. Kiçik obyektlər üçün nəzərdə tutulan sistemlər onlarla istifadəçini idarə etmək üçün kifayət edir. Daha geniş miqyaslı həllər isə yüzlərlə, hətta minlərlə istifadəçinin giriş hüquqlarını eyni vaxtda nəzarətdə saxlaya bilir. İstifadəçi sayı artdıqca sistemin məlumat bazası və idarəetmə modulu da uyğun səviyyədə gücləndirilməlidir. Bu səbəbdən sistem seçimi zamanı hazırkı və gələcək ehtiyaclar birlikdə nəzərə alınır.
İdarə olunan istifadəçi sayı yalnız giriş icazələri ilə məhdudlaşmır. Hər bir istifadəçi üçün ayrıca profil yaradılır və bu profildə giriş saatları, icazəli zonalar və istifadə müddəti müəyyən edilir. Access control sistemi bu məlumatları mərkəzi şəkildə saxlayır və idarə edir. Böyük obyektlərdə istifadəçilər qruplar üzrə bölünə bilər. Bu yanaşma idarəetməni sadələşdirir və dəyişikliklərin daha sürətli tətbiq olunmasına imkan verir.
Sistemin istifadəçi tutumu həm də istifadə olunan oxuyucu qurğuların və idarəetmə panelinin imkanları ilə bağlıdır. Müasir girişə nəzarət sistemləri modul quruluşa malik olduğu üçün istifadəçi sayı artdıqda sistem genişləndirilə bilər. Yeni istifadəçilərin əlavə olunması əlavə texniki müdaxilə tələb etmir. Bu çeviklik access control sistemlərini uzunmüddətli istifadə üçün uyğun həllə çevirir.
Girişə nəzarət sistemlərində bütün giriş və çıxış hadisələri avtomatik olaraq rəqəmsal şəkildə qeydə alınır. Hər bir istifadəçi sistemə daxil olduqda bu hadisə tarix, saat və giriş nöqtəsi məlumatları ilə birlikdə yaddaşa yazılır. Bu məlumatlar mərkəzi idarəetmə panelində saxlanılır və sonradan baxış üçün əlçatan olur. Tarixçə mexanizmi nəzarətin şəffaf aparılmasına imkan yaradır və obyekt daxilində baş verən hərəkətləri izləməyi asanlaşdırır.
Giriş-çıxış məlumatları sistemin daxili yaddaşında və ya şəbəkə üzərindən ayrıca serverdə saxlanıla bilər. Saxlama üsulu sistemin ölçüsündən və idarəetmə tələblərindən asılıdır. Kiçik sistemlərdə məlumatlar lokal olaraq qorunur, böyük obyektlərdə isə uzunmüddətli arxiv üçün mərkəzləşdirilmiş yaddaşdan istifadə edilir. Məlumatlar yalnız səlahiyyətli şəxslər üçün açıq olur və icazəsiz müdaxilələrdən qorunur. Bu yanaşma məlumat təhlükəsizliyini təmin edir.
Tarixçə məlumatları yalnız baxış üçün deyil, həm də analiz məqsədi ilə istifadə oluna bilər. İstifadəçilərin obyektə giriş saatları, tez-tez istifadə olunan zonalar və hərəkət intensivliyi bu məlumatlar əsasında müəyyən edilir. Bu analizlər təhlükəsizlik qaydalarının yenilənməsi və obyekt daxili nizamın təkmilləşdirilməsi üçün faydalıdır. Girişə nəzarət sistemləri bu imkanları ilə nəzarətin sənədləşdirilməsini və idarə edilməsini daha effektiv hala gətirir.
Girişə nəzarət sistemlərinin əsas üstünlüklərindən biri obyekt daxilində zonalar üzrə fərqli giriş qaydalarının tətbiq edilməsidir. Bu imkan sayəsində hər bir sahə öz funksiyasına uyğun şəkildə qorunur. Ümumi istifadə olunan sahələr, iş otaqları, texniki bölmələr və xüsusi icazə tələb edən zonalar ayrıca nəzarət altına alınır. Sistem hər bir istifadəçi üçün hansı zonalara giriş icazəsinin olduğunu dəqiq şəkildə müəyyən edir. Bu yanaşma təhlükəsizliyi daha planlı və məqsədyönlü edir.
Zonalar üzrə giriş icazəsi istifadəçi profilləri vasitəsilə idarə olunur. Hər bir istifadəçiyə fərqli səlahiyyət səviyyəsi təyin edilir və bu səlahiyyətlər mərkəzi idarəetmə panelindən tənzimlənir. İstifadəçi yalnız icazə verilmiş zonalara daxil ola bilir və digər sahələr avtomatik olaraq bloklanır. Bu mexanizm obyekt daxilində nəzarətsiz hərəkətlərin qarşısını alır. Eyni zamanda məsuliyyət bölgüsünü daha aydın edir.
Fərqli zonalar üçün ayrıca giriş icazəsi vermək xüsusilə böyük obyektlərdə və çoxsaylı işçi heyəti olan müəssisələrdə effektiv hesab olunur. Zərurət yarandıqda giriş hüquqları müvəqqəti dəyişdirilə və ya məhdudlaşdırıla bilər. Bütün dəyişikliklər sistem tərəfindən qeydə alınır və tarixçədə saxlanılır. Girişə nəzarət sistemləri bu xüsusiyyəti ilə obyekt daxilində çevik və nəzarətli mühit formalaşdırır.